Το Μπραχάμι έχει ιστορία; (8)…Σχολική εκπαίδευση

Συνέχεια από το Λεύκωμα του Δήμου «ΑΠΟ ΤΟ ΜΠΡΑΧΑΜΙ ΣΤΟΝ ΑΓΙΟ ΔΗΜΗΤΡΙΟ» Εικόνες από το παρελθόν του ΒΑΣΙΛΗ ΚΑΡΔΑΣΗ, που αναφέρεται στο Α’ Δημοτικό Σχολείο, την ίδρυση την κατασκευή, την αριθμητική δύναμη των μαθητών και άλλες ενδιαφέρουσες λεπτομέρειες. 

❀❀❀

ΣΧΟΛΕΙΟ

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

…Οι πληροφορίες που προκύπτουν από τα κατάστιχα του Α’ Δημοτικού σχολείου
συνεπάγονται ότι το σχολείο πρωτολειτούργησε την περίοδο 1913-14 σε κτίσμα
που βρισκόταν στη νότιοανατολική πλευρά της εκκλησίας του Αγίου Δημητρίου.
Επρόκειτο στην ουσία για χώρο που ήταν παραχωρημένος από την εκκλησία.
Ένα οίκημα με δύο δωμάτια, με ξύλινο πάτωμα, με φθορές στους τοίχους και στις
πόρτες. 80 παιδιά με χαρακτηριστική ισονομία στη συμμετοχή (41 αγόρια, 39
κορίτσια) ήταν τα πρώτα που γράφτηκαν να παρακολουθήσουν τα μαθήματα των
δασκάλων.
Πηγή: Αρχείο 1ου Δημοτικού Σχολείου Μπραχαμίου

Οι μαθητές των πρώτων χρόνων προέρχονται κατ’ αποκλειστικότητα από το
Μπραχάμι με την προσθήκη ορισμένων μαθητών που φέρονται να διαμένουν
στους Τράχωνες. Πρόκειται προφανώς για τις οικογένειες των καλλιεργητών στις
μεγάλες ιδιοκτησίες των Τραχώνων. Στην τάξη του 1913-14 διακρίνουμε ονόματα
όπως Δήμας, Στρατηγός, Τριανατφύλλου, Σκαβάντζος, Στριγάρης, Μουρίκης,
Γκιώνης, Τσορός, Παππαϊωάννου, Μπαγλατζής, Κόλλιας, Σταματίου, Λέκκας,
Τζανέτος, Καράμπαμπας, Δεδεγκίκας, Τζανέτος, Τρακάδας, Ζαχαριάς, Γκίκας,
Μαλτέζος, Ψυχογιός, Σαρδελάς και δημοδιδάσκαλο τον Στέφανο Ι. Κασιμάτη.
Σιγά-σιγά θα προστεθούν μαθητές από το Κατσιπόδι, τον Καρά, τον Αγιάννη, τη
Βάρη, τα Μέθανα, το Κορωπί, το Κοντοπήγαδο, τα Καλύβια. Όλοι γνωστοί
αρβανίτικοι οικισμοί της Αττικής.
Περαιτέρω προσεκτική ανάγνωση του Δυναμολογίου των Μαθητών οδηγεί σε
πολύτιμα συμπεράσματα. Πρώτη γενική διαπίστωση στα προπολεμικά χρόνια
είναι ότι οι εγγραφές των κοριτσιών γίνονται χρονικά νωρίτερα από τις
αντίστοιχες των αγοριών. Πιο συγκεκριμένα στις περισσότερες των περιπτώσεων
τα κορίτσια έχουν ολοκληρώσει τις εγγραφές το Σεπτέμβριο, ενώ τα αγόρια
εξακολουθούν και εγγράφονται ακόμη και μετά την έναρξη των μαθημάτων. Η μία
ερμηνεία είναι ότι το αλώνισμα κι ο τρύγος, γενικότερα οι γεωργικές εργασίες του
Φθινοπώρου δέσμευαν δεκάδες νεαρούς, έτσι που η εγγραφή στο σχολείο
γινόταν δευτερεύουσα κατά σειρά προτεραιότητα. Κατά δεύτερο λόγο είναι
σίγουρο ότι για πολλές οικογένειες η είσοδος του αγοριού στις σχολικές αίθουσες
βρισκόταν υπό αίρεση κάθε φθινοπωρινή περίοδο, κατά την έναρξη δηλαδή των
μαθημάτων. Πρόκειται για το δίλημμα της συνέχισης του σχολείου από τη μία με
τα αμφίβολα οφέλη που συνείχε η περαίωση των εγκύκλιων σπουδών και από
την άλλη της ένταξης στην αγροτική εργασία στο πλευρό του πατέρα με τις
προφανείς θετικές συνέπειες. Η σχετική απόφαση από τον πατέρα-αρχηγό της
εστίας αν μη τι άλλο καθυστερούσε να βγει, η τύχη των εργασιών του
φθινοπώρου στην προκειμένη περίπτωση αποτελούσε κατά ορισμένο τρόπο το
βαρόμετρο για την τελική κρίση υπέρ των γραμμάτων ή υπέρ της δουλειάς.
Αυτό γίνεται περισσότερο ευκρινές αν παρατηρήσει κανείς τη διακύμανση των
εγγραφών μέχρι το 1925. Τα κορίτσια παρουσιάζουν εντυπωσιακή σταθερότητα
στον αριθμό που κάθε χρόνο εγγράφονται στο σχολείο: οι τιμές κυμαίνονται
ανάμεσα στους αριθμούς 47-55, ενώ αντίστοιχα οι εγγραφές των αγοριών
παρουσιάζουν διάστημα τιμών ανάμεσα σε 49-80.
Το 1925 συνιστά κάτω από ορισμένους όρους μία χρονολογία-τομή για τις
παρατηρήσεις μας. Για παράδειγμα εύκολα παρατηρεί κανείς στις γραπτές πηγές
του Σχολείου, τον προσανατολισμό των επαγγελματιών του Μπραχαμίου. Αυτό
υπαγορεύεται εμμέσως πλην σαφώς από το γεγονός ότι αυξάνονται κατακόρυφα
οι καραγωγείς. Χαρακτηριστικά το 1926-27 οι άρρενες γονείς των παιδιών που
δήλωσαν επάγγελμα καραγωγέως ανήλθαν σε 23 σε σύνολο 140 μαθητών,
ποσοστό 15% του συνόλου, αναμφισβήτητα πολύ υψηλό. Επιπλέον την περίοδο
1925-26 έχουμε τις πρώτες εγγραφές μαθητών με προέλευση τη Μικρά Ασία.
Παιδιά προσφύγων (Βαλεντία και Κυριακή Τζίτζιρα). Στα επόμενα χρόνια θα
προστεθούν ο Ελευθεριάδης, ο Τηλιρίδης, ο Κατρακάζης και άλλα παιδιά
μικρασιατικής καταγωγής.
Μετά το 1925 και ιδιαίτερα μετά το 1930 η κοινωνία της πόλης φαίνεται ότι
αποκτάει πιο στέρεα κοινωνικά θεμέλια, τα κοινωνικά στρώματα παγιώνονται,
αρχίζουν και ξεχωρίζουν οι πιο ευκατάστατες οικογένειες, ήτοι οι κτηματίες και
μικροεπιχειρηματίες από την κατώτερη κοινωνική τάξη, εκείνη των ακτημόνων
καλλιεργητών.
Αυτοί οι κτηματίες και μικροεπιχειρηματίες φέρονται να πρωτοστάτησαν στην
ίδευση νέου μεγαλύτερου σχολείου στο Μπραχάμι. Πράγματι το σχολείο στο
πλευρό της εκκλησίας του Αγίου Δημητρίου μεταφέρθηκε στο σημερινό Α’
Δημοτικό σχολείο το 1928. Ο Θεόδωρος Τατάκης, απόγονος της οικογένειας των
παλαιών ιδιοκτητών κτημάτων στο Μπραχάμι, αποφάσισε να δωρήσει στην
Κοινότητα ένα τμήμα της ιδιοκτησίας του, για να κατασκευαστεί σχολείο.
Γνωρίζουμε ότι οι τότε μαθητές αντέδρασαν με την έκφραση: «ου, τόσο μακριά
θα πηγαίνουμε;». Η θέση του σχολείου φαινόταν ότι σχεδόν έβγαινε από τα όρια
του χωριού. Μία ενδιαφέρουσα εκδοχή για τη διαδικασία κατασκευής του νέου
σχολείου μας δίνει ο Γεώργιος Χρήστου Τζανέτος, σε παλαιά έκδοση της
εφημερίδας Ελεύθερη Γνώμη48
. «Την ίδια περίοδο στο Μπραχάμι είχε
δημιουργηθεί ένας σύνδεσμος που είχε σύμβουλο και εισέπραττε χρήματα για τη
βοσκή των προβάτων και χρησιμοποιούσαν επί πληρωμή και αγροφύλακες.
Όταν ο Γεωργικός Σύνδεσμος απόκτησε χρήματα ενδιαφέρθηκε να φτιάξει ένα
μεγαλύτερο σχολείο. Ζήτησαν από τον Θ. Τατάκη –ο οποίος είχε πολύ μεγάλες
εκτάσεις στο Μπραχάμι και ήταν κάτοικος Αθηνών- μία έκταση μέρος της οποίας
πλήρωσαν όπου κτίσθηκε και το Πρώτο Δημοτικό σχολείο. Όλοι οι κάτοικοι
προσέφεραν προσωπική εργασία μεταφέροντας αγκωνάρια, άμμο και νερό από
το πηγάδι του Τατάκη, που ήταν 500 μέτρα πιο πέρα. Το 1928 με μία πίστωση
που ενέκρινε ο υπουργός Παιδείας Κασιμάτης τελείωσε το Σχολείο. Τότε εάν
ενθυμούμαι καλά επικεφαλής στο Σύνδεσμο ήταν ο Αναστάσιος Μαλτέζος».
Πρώτος Διευθυντής του Δημοτικού σχολείου ανέλαβε ο Άγγελος Γραμμενίδης.
Ακολούθησε το 1918 ο Ιωάννης Γιαννακάκος, ενώ το 1919 ανέλαβε τη διεύθυνση
ο Δαφνής που παρέμεινε στη θέση επί 7ετία. Ήταν καλός και υπομονετικός μέσα

στην αυστηρότητά του με τα παιδιά. Πολλοί Μπραχαμιώτες έμαθαν γράμματα
από τον Δαφνή, που δίδασκε σε όλες τις τάξεις του σχολείου. Οι πολύ παλιοί
κάτοικοι τον θυμούνται να έρχεται με τα πόδια από τον Αγιάννη. Το 1926 ήρθε ο
Β. Στάικος και το 1930 ο Αθανάσιος Δαρειώτης. Το 1940 σημειώθηκε μία
πρωτοτυπία για τα δεδομένα της κλειστής ανδροκρατούμενης κοινωνίας της
εποχής, αφού διευθύντρια ανέλαβε η Αίγλη Παπαδημητρίου. Η κατοχή που
επακολούθησε πέραν των γνωστών συνεπειών της, απέφερε και τη διακοπή της
φοίτησης πολλών μαθητών. Στο μαθητολόγιο του 1941 είναι εμφανής η
δραματική αλλαγή που επήλθε. Πολλοί μαθητές ακολούθησαν τους γονείς τους,
που επέλεξαν να εγκατασταθούν σε μέρη εκτός της πρωτεύουσας. Είναι ευνόητο
και φυσιολογικό ότι η ανάγκη επιβίωσης υποσκέλισε τη μαθησιακή ανάγκη. Οι
άνθρωποι ώφειλαν πρώτα να εξασφαλίσουν τη ζωή τους, και στα χωριά αυτό
ήταν ευκολότερο.
Ο Μυρισιώτης διαδέχτηκε την Παπαδημητρίου στη θέση του διευθυντή. Γνωστή
φυσιογνωμία στους περισσότερους Μπραχαμιώτες, ο οποίος είχε την ατυχία να
είναι … αριστερός, συνεπώς κρίθηκε επικίνδυνος για τη Δεξιά-νικήτρια παράταξη
του ελληνικού εμφυλίου πολέμου, και αντικαταστάθηκε το 1948 από τον Μ.
Αγγελόπουλο.
Οι μετεμφυλιακές συνθήκες διαφοροποίησαν απολύτως την εικόνα του σχολείου.
Όπως ήταν επόμενο η αθρόα προσέλευση πληθυσμών της επαρχίας στο
Μπραχάμι άλλαξε τη σύνθεση του μαθητολογίου. Ο αριθμός των μαθητών
αυξήθηκε, το ίδιο και οι δάσκαλοι. Σε μία τυχαία σελίδα του μαθητολογίου που
επιλέξαμε, προκύπτει η εξής εικόνα:
Από 34 μαθητές και μαθήτριες εγγεγραμμένους μόλις 8 άτομα ανέφεραν
προέλευση τον Άγιο Δημήτριο ή τη Δάφνη. Αντίθετα 7 μαθητές και μαθήτριες
είχαν προέλευση τις επαρχίες του νομού Αρκαδίας Μεγαλόπολης και Γορτυνίας,
κι αυτό αν μη τι άλλο υποδεικνύει ότι είχε ήδη ξεκινήσει η εσωτερική μετακίνηση
από τις επαρχίες και κυρίως την Αρκαδία. Είναι προφανές ότι αυτές οι
προσελεύσεις θα βοηθήσουν το σχολείο να αλλάξει πολιτισμική όψη. Η είσοδος
των νέων μαθητών θα επιφέρει και διείσδυση διαφορετικών ηθών, νοοτροπιών,
πολιτισμικών προτύπων. Το σχολείο θα παίξει έναν καταλυτικό ρόλο στη
δημιουργία μιας νέας πραγματικότητας: το εσωστρεφές Μπραχάμι του
παρελθόντος θα αντικατασταθεί από την εξωστρέφεια που χαρακτηρίζει
συνήθως τις μεταναστευτικές ομάδες. Οι μαθητές στο σχολείο δεν μεταφέρουν
μόνο τα προβλήματα των γονιών: έλλειψη στέγης, δουλειά, απομάκρυνση από τη
γενέθλια γη. Μεταφέρουν επίσης και με τον καλύτερο τρόπο παραστάσεις της
προηγούμενης ζωής στον τόπο προέλευσης, εικόνες από τη φύση και το
περιβάλλον, διευρυμένους γεωγραφικούς ορίζοντες. Κι αυτά ήταν ευδιάκριτα
πλέον στο σχολείο του Αγίου Δημητρίου μετά το 1955.
Οι επεκτεινόμενες μαθησιακές ανάγκες θα πολλαπλασιάσουν και τις απαιτήσεις
για νέα εκπαιδευτήρια. Η ιδιωτική σχολή του Παπαδόπουλου (σε πάροδο της
Αλκινόου) θα μετατραπεί σε 2ο Δημοτικό σχολείο πριν τη δικτατορία του 1967…

❀

48. Ελεύθερη Γνώμη, αρ. 11, 30 Νοεμβρίου 1976, σ. 2.

❀

Στο δημοσίευμα μας συμπεριλαμβάνουμε δύο φωτογραφίες από την αποφοίτηση της 5ης και 6ης τάξεως των ετών 64-65 & 65-66  που προέρχονται από το οικογενειακό Αρχείο της αγαπητής  μας φίλης, παλιάς Μπραχαμιώτισας κας Γεωργίας Γκίκα-Λεφάκη που μας τις εμπιστεύτηκε και την οποία ευχαριστούμε θερμά.

Μερικά σκόρπια ονόματα των μαθητών που εικονίζονται και που καταφέραμε να συγκεντρώσουμε είναι, Γεωργία Γκίκα, Ευαγγελία Μούρτου Ευαγγελία Παπαϊωάννου Βολάκη Βασιλική, Φαναράς Κώστας και Παπαδόπουλος Γιώργος Δεδεγκίκας, και ο δάσκαλος της 5ης τάξης Ιωάννης Παπαηλιού. Όσοι αναγνωρίζουν πρόσωπα παρακαλούμε να μας τα αναφέρουν ώστε να γίνει πληρέστερη η τεκμηρίωση των φωτογραφιών.