Θεοφάνια 2020

γράφει ο Κυριάκος Κισκηρέας

ΠΑΠΑΔΙΑΜΑΝΤΙΚΟΝ 2ον

Πριν δυο χρόνια είχα γράψει το 1ο Παπαδιαμαντικό, μιμούμενος το ύφος και τη γλώσσα του μεγάλου μας λογοτέχνη. Σήμερα καταθέτω στην αγάπη σας το β΄ μέρος. Πάλι προσπαθώ να μιμηθώ το συγγραφέα στα διηγηματικά σημεία ,αλλά χρησιμοποιώ και τη σύγχρονη γλώσσα, όταν καταθέτω τη γνώμη μου.

"Μέμφονται τήν ἡμετέραν έλαχιστότητα φίλοι φιλόλογοι ἤ ἁπλῶς φιλολογοῦντες , ὡς μή διακρίνοντα ἐν τοῖς κειμένοις μου τήν διαφοράν διηγήματος και δοκιμίου. Οὐδόλως διεκδικῶ δάφνας συγγραφέως, οὐδέποτε ἐδήλωσα πιστός ἑνός φιλολογικοῦ εἴδους καί άκούω μετά μεγίστης εὐγνωμοσύνης τάς ἐκ καρδίας παραινέσεις τῶν φίλων μου, οἵτινες ἔσχον τήν καλωσύνην νά μελετήσουν τά κατά καιρούς γραφόμενα μου και να γνωμοδοτήσουν ἐπ' αὐτῶν. Εἰς δέ τήν εὔλογον ἀπορίαν μου, "μά καί ὁ Παπαδιαμάντης συγχέει πλειστάκις τό διήγημα μετά τοῦ δοκιμίου", μειδιῶντες μοῦ ἠπήντουν: "ναί, ἀλλ'ὁ Παπαδιαμάντης εἶναι ὁ Παπαδιαμάντης"…. Τί νά εἴπης…" Τέτοιες μέρες ο νους πάει στον Παπαδιαμάντη. Σαν τέτοιες μέρες θεοφανικές ταξίδεψε ο μέγιστος των ελλήνων λογοτεχνών στην αιωνιότητα, προσπαθώντας ως τελευταίο λόγο του επί της γης να ψάλλει το δοξαστικό της παραμονής των Θεοφανίων, "Την χεῖρα σου τήν ἀψαμένην…" . Ποιος ξέρει, ίσως ο μέγας Πρόδρομος να τον υποδέχθηκε στην πόρτα του Παραδείσου , ίσως να "ἀναπέτασε τούς οφθαλμούς του" , να 'κλεισε το μάτι στο Χριστό -΄ετσι λέει το τροπάριο- σα να του λέει: -"άφησε Κύριε, να περάσει ο μπαρμπα Αλέξανδρος· δικός μας είναι. Για σένα πάντα έγραφε, εσένα πάντα υμνούσε. Και πριν πεθάνει ύμνο πάλευε να ψάλλει, κι ας μη μπορούσε πια.. Κι αυτός σαν κι εμάς έλεγχε την εξουσία και με την πένα και με τη ζωή του…." Ποιος ξέρει…. "Θεοφάνια ἐν τῇ παραθαλασσίᾳ πόλει ἡμῶν. Ἡ λαμπρά πομπή ἐξεκίνησε περί τήν 11ην πρωινήν ἐκ τοῦ ἱεροῦ ναοῦ πρός τόν παρακείμενον αὐτῷ λιμένα, ἔνθα κατ' ἔτος τελεῖται ὁ ἁγιασμός τῶν ὑδάτων. Ἤμην ἱεροψάλτης τοῦ ναοῦ τότε. Ὅθεν εἶχον ἐπιστρατεύσει τήν μουσικήν μου κατάρτισιν -κατ'ἐμέ πλουσιωτάτην, κατά τούς φίλους μου ἱκανοποιητικήν, κατά τούς ἀντιπαθούντας με (μάτην, ὁπωσδήποτε, πλήν ἀντιπαθούντας με) ἀνύπαρκτον, διά νά ἀνταποκριθῶ εἰς τάς μεγάλας ἀπαιτήσεις τῆς ἡμέρας. Εἶχον φροντίση ἀφ' ἑσπέρας τήν φωνήν μου, τήν κατ'ἐμέ μετρίαν, τήν κατά τους φίλους μου ὠραίαν, τήν κατά τους ἐχθρεύοντάς με (ἀδίκως μέν, πλήν ἐχθρεύοντάς με) φάλτσον, διά τεΐων καί ἀφεψημάτων, ὤστε νά εἶναι κατά το δυνατόν καθαρά καί εὐκρινής. Ἡ πομπή ἀφίκετο εἰς τόν λιμένα. Πλῆθος πιστῶν , παρά τό δριμύ ψῦχος τῆς ἡμέρας, εἶχον κατακλύσει τόν λιμένα, ἴνα ἴδωσι τά τελούμενα. Πώς το καταφέραμε, Θεέ μου τούτο το πράγμα. Να βλέπουμε απλά τις τελετές της εκκλησίας μας και να μη συμμετέχουμε σε αυτές. Να 'ναι η αγιασμένη λατρεία της εκκλησίας μας ένα ακόμη θέαμα ή ακρόαμα κι όχι η δική μας προσευχή ,ούτε η δική μας πνευματική αναζήτηση. Απλά να κοιτάμε μια τελετή παρωχημένης, κατά τη γνώμη των περισσοτέρων, αισθητικής, με χρυσοποίκιλτα άμφια που ανάγουν στο κιτς, με φιλαρμονικές και ανθρωποπαρουσίες των επισήμων που θέτουν αυτόματα την εκκλησία στο χώρο μιας ακόμη εξουσίας. Με στρατό και έκδηλη παρουσία του κράτους , σα να είναι τα άγια Θεοφάνια μια ακόμη τόνωση της εθνικής μας αυτοσυνειδησίας. Η παράδοση. Το έθιμο. Ο αγιασμός που συχνά αντιμετωπίζουμε με κριτήρια μαγείας. Οι κολυμβητές που βουτάνε να πιάσουν το σταυρό. Το περίβλημα που μας δημιουργεί την αυταπάτη πως παραμένουμε χριστιανική κοινωνία. Μα αν η εκκλησία μας δεν είναι σώζουσα, αν δεν είναι καταφύγιο για τον καθένα μας και υπάρχει απλά ως φορέας του έθνους , τι μας ωφελεί; Αν οι τελετές της εκκλησίας μας δεν είναι πια αγιαστικές και καθαρτικές των παθών μας , αλλά εκπέσουν στην κατηγορία του φολκλόρ, τι μας χρειάζονται; Όμως, δόξα τω Θεώ που έχουμε κι αυτό. Ποιος ξέρει αν στο μέλλον θα συνεχίσουμε να εορτάζουμε

τα Θεοφάνια. Ας κάνουν κι η πολιτεία κι η εκκλησία τώρα ότι τους αναλογεί. Έστω για εξουσιαστικούς , εθνικούς, εθιμικούς και θρησκευτικούς λόγους. Και το άγιο Πνεύμα, που όπου θέλει πνέει, ίσως φωτίσει τους παρακαλουθούντας την τελετή. Κι ίσως μεταπλάσει σε όσους έχουν καθαρή καρδιά το θέαμα σε συμμετοχή, σε καρδιακή προσευχή, σε πόνο βαθύ για τη κτίση , σε ευγνωμοσύνη προς το Θεό που έγινε κτίσμα και που σήμερα να, αγιάζει μέσω του νερού όλη τη δημιουργία. Στο κάτω, κάτω η συνάντηση με το Χριστό είναι προσωπική κι όχι κοινωνική ή εθνική. Κι ας παίζει κι η φιλαρμονική μαέστρο μου, γιατί εμείς ψάλλουμε από τα χαράματα και κουραστήκαμε.. "Ἀφιχθείσης τῆς πομπῆς εἰς τόν λιμένα, ἀνέβη ὁ μητροπολίτης καί τινες τῶν ἱερέων μετά τοῦ διακόνου εἰς τό έκπαιδευτικόν πλοιάριον τῆς Πολεμικῆς Ἀεροπορίας, το έστολισμένον καί ἠτοιμασμένον διά τήν τελετήν. Εἶτα ὁ χορός τῶν ἱεροψαλτῶν, νομίμως οἱ δύο βασικοί ἱεροψάλται καί λάθρα ὁ λοιπός χορός, παρά τό ἄγρυπνον δίκην Κερβέρου ὄμμα τοῦ γηραιοῦ τελετάρχου, ὅστις κατ'ἐκείνην την στιγμήν ἠσχολεῖτο μέ τόν ἐσμόν τῶν ἠμιεπισήμων, οἵτινες συνωθοῦντο διά να ἀνέλθουν εἰς τό πλοῖον. Ἀνέβησαν νομίμως οἱ ἐπίσημοι, δήμαρχος, βουλευταί, περιφερειάρχης, τινές ἀξιωματικοί καί ἐπεθύμουν την ἄνοδον ἀρκετά ἐτερόφωτα τῶν λαμπρῶν αὐτῶν ἀστέρων, πολιτευταί, μεσαία στελέχη, συγγενεῖς, φίλοι, ἠμιεπίσημοι ὡς προεῖπον ἤ ὅλως ἀνεπίσημοι, διά νά βλέπουν ἤ μᾶλλον διά νά τούς ἰδοῦν. Ὤσπου ἐπενέβησαν οἱ ὑπεύθυνοι τοῦ πλοίου καί μέ εὐγενῆ αὐστηρότητα ἀπεβίβασαν τούς πλείστους, ἐπιτρέποντες μόνον εἰς τούς τῳόντι ἐπισήμους τήν παραμονήν. Τό πλοιάριον ἤρξατο νά ἀπομακρύνεται ἐκ τῆς προκυμαίας, τοῦ χοροῦ ψάλλοντος τούς αἴνους τῶν Θεοφανίων· " "Φῶς έκ φωτός ἔλαμψε τῷ κόσμῳ, Χριστός ὁ Θεός…"

Είμαστε χριστιανοί; Είναι για μας ο Χριστός φως; Ἤ μας πλάκωσε η αμαρτία και δεν έχουμε ανάγκη από κανένα φως; Μια χαρά είμαστε στο σκότος. Μια χαρά θεωρούμε καλό και δίκαιο τον εαυτό μας. Πόσο εύκολα αρνούμαστε το Χριστό ως φως, και ως οτιδήποτε άλλο. Αρνούμαστε τη χριστιανική μας ιδιότητα χάριν παιδιάς. Για ένα μάθημα λιγότερο στο σχολείο, για φορολογικούς λόγους στον πολιτικό γάμο μας, για δήθεν προοδευτικό πρεστίζ στις πολιτικές κηδείες ή στην αποτέφρωση. Και πίσω απ' όλα η εκκοσμίκευση, ακόμη και με μανδύα θρησκευτικό μεν, αλλά όχι εκκλησιαστικό. Δε σε θέλουμε Χριστέ για φως μας. Καλά είναι στο σκοτάδι. Δε βλέπουμε τα χάλια μας και δε χρειάζεται να διορθωθούμε. Τι "ἤλθες ἐφάνης μ'ἅγιο φῶς να ὑφάνεις.." που λέει και το τραγούδι… Καλά δεν ήσουν στα επουράνια; Τι ζητάς στον Ιορδάνη της ύπαρξης μας όπου καταδύεσαι και μας αναγκάζεις να αλλάξουμε ροή και να γυρίσουμε προς εσένα κι όχι στη Νεκρά Θάλασσα όπου μια χαρά πορευόμαστε;

«Τοιαῦτα ἴσως νά ἐνδομύχως νά ἐσκέφτοντο οἱ ἱεροψάλται. Ἐγώ πάντως τοιαῦτα διελογιζόμην. Καί
ἡ ψαλμωδία καλά ἐκράτει. «ἐπίγειον τό φαινόμενον καί ὑπέρ τους οὐρανούς τό νοούμενον… Διά
καταδύσεως ἡ πρός θεόν ἡμῶν ἄνοδος γίνεται..»
Μᾶλλον καί ὁ καπετάνιος καί τό πλήρωμα τοιαῦτα να ἐσκέπτοντο. Ἴσως καί νά ἠγανάκτουν
εὐλόγως διά τους παρεισάκτους τούς ἀποπειραθέντας νά ἀνέλθουν εἰς τό πλοῖον. Νά βουλιάξῃ τό πλοῖον
ἐπιθυμοῦν; Τί ματαιόδοξοι ἄνθρωποι..
Αἴφνης τό πλοῖον ἔστη ἐν μέσῳ τοῦ λιμένος. Οὔτε εἰς τό κεκαθορισμένον σημεῖον τοῦ ἁγιασμοῦ
εἶχε φθάσῃ, οὔτε νά ἐπιστρέψῃ εἰς την προκυμαῖαν ἠδύνατο. Κι ὁ καπετάνιος ἀνήκων εἰς τήν Πολεμικήν
Ἀεροπορίαν καί οὐχί εἰς τό Ναυτικόν ἠγνόει τάς προσευχάς ἤ τάς ὕβρεις ἅς συνηθίζουν οἱ ναυτικοί εἰς
τοιαύτας περιπτώσεις. Καί οὕτω, τό σκάφος ἵστατο ἀκίνητον μεταξύ θείας καί ἀνθρωπίνης δικαιοσύνης,
ὡς θά ἔλεγεν καί ὁ Παπαδιαμάντης.
Δέν ἔπταιγε ὁ καπετάνιος. Ἡ προπέλα τοῦ πλοίου εἴχε βρῇ σκοινίον ἑτέρου σκάφος, τό σκοινίον
περιεπλάκη καί οὕτω ἀκινητοποιήθη τό πλοῖον. Δεν ἦτο δυνατόν νά έλευθερωθῇ το πλοῖον ἐκτός ἐάν
δύτης τις ἀπέκοπτε τό σκοινίον .
Οὕτως τῳόντι διά καταδύσεως θά ἐγίνετο ἡ προς θεόν ἡμῶν ἄνοδος, ὁ ἁγιασμός ἡμῶν. Ὤ τῆς
θεϊκῆς οἰκονομίας! Ὠκονόμησε ὁ Κύριος ὤστε ἐποπτικῶς νά μᾶς δείξῃ ὅτι διά τῆς ταπεινώσεως τοῦ δύτου
καί οὐχί διά τῆς ματαιοδοξίας ἀπάντων ἡμῶν θά τελεσθῇ ἐν τέλει ὁ ἁγιασμός. Ἀφανής ὁ δύτης.
Ἄγνωστος ἀξιωματικός τοῦ λιμενικοῦ. Οὐδείς τόν εἶδε. Οὐδέν εὔσημον ἔλαβε. Ἦτο εἰς ἐπιφυλακήν ὅπως
κάθε χρόνον καί φέτος πράγματι προσέφερε τάς χρησίμους ὑπηρεσίας του.
Τό ψῦχος ἦτο δριμύ. Οὕτω, οἱ κληρικοί και οἱ ἐπίσημοι εἷς μετά τόν ἄλλο ὠδηγήθησαν εἰς τά
ἐνδότερα τοῦ σκάφους ἀναμένοντες τήν διόρθωσιν τῆς ζημίας.
Ὁ χορός τῶν ψαλτῶν ὄμως, ὄχι. Παρέμεινεν εἰς την θέσιν του καί ἐσυνέχισε να ψάλλῃ. Κι αὐτό
συνέκράτησε καί τόν κόσμον ὅστις μετά περισσής ὑπομονῆς ἀνέμενε τόν ἁγιασμόν τῶν ὑδάτων, ἀκούων μετά ἐμφανοῦς καί ἀσυνήθους προσοχῆς τούς ἐξαίσιους ὕμνους · «πῶς σε, Χριστέ, δοῦλοι τον δεσπότην
ἀξίως ὑμνήσωμεν..» Καί τό ὑπέροχον «νάματα Ἰορδάνεια..» Κι εἶτα τάς καταβασίας. Κι εἶτα τά τροπάρια
τοῦ ἁγιασμοῦ· «φωνή Κυρίου ἐπί τῶν ὑδάτων..» Καί κατόπιν τά τροπάρια τῶν Ὡρῶν.
Ἐπί σχεδόν τεσσαράκοντα λεπτά τῆς ὥρας ἐψάλλομεν. Μόνοι ἐν τῷ καταστρώματι. Ἄνευ
κληρικῶν, ναυτικῶν, ἐπισήμων, δημοσιογράφων, παρατρεχαμένων.
Μόνοι οἱ ψάλται ξεπαγιασμένοι ὡς ἐκπρόσωποι τοῦ λαοῦ τοῦ Θεοῦ παρέμειναν εἰς τάς θέσεις των. Κι ὁ
λαός τοῦ Θεοῦ, ξεπαγιασμένος κι αὐτός ἠκροᾶτο. Καί οὐδείς ἔφευγε. Καίτοι ἠδύνατο. Ἡμεῖς δέν
ήδυνάμεθα να φύγωμεν. Ποῦ νά ὑπάγωμεν; Στό σαλόνι τοῦ πλοίου; Οὔτε πού τό έσκέφθημεν.
Ἦτο μιά ἐξαιρετικά σπανία στιγμή καθ’ἥν ψάλλοντες εἰσεπράττομεν τήν εὐλάβεια τοῦ λαοῦ ὅστις ἀνέμενε
καί ἡκροᾶτο, ἀνέμενε καί ἠκροᾶτο…
Ἐν τῷ μεταξύ εἰς την προκυμαίαν οἱ ἐκδιωχθέντες ἠμιεπίσημοι σίγουρα θά ἐγέλων μέ τό πάθημα
τῶν ἐπισήμων. Ἔκδηλος ἀγωνία ἐζωγραφίζετο είς τά πρόσωπα των:
– «Λές νά βουλιάξει τό πλοῖον; Ἤ μήπως σφοδρός βορράς ὁδηγήσῃ αὐτό εἰς τάς ἀκτάς τῆς Λιβύης
και ὤ τοῦ θαύματος ἡσυχάσωμεν έκ τῶν ἐπισήμων ἅπαξ καί διαπαντός, καί βεβαίως, βεβαίως, ἔλθῃ ἡ
δική μας ὥρα ἴνα γενώμεθα ἡμεῖς δήμαρχος εἰς την θέσιν τοῦ δημάρχου, βουλευτής είς την θέσιν τοῦ
βουλευτοῦ καί συνελόντ’ εἰπεῖν, χαλίφης εἰς την θέσιν τοῦ χαλίφου -ὡς καί εἷς μοχθηρός ἤρως
κινουμένων σχεδίων ἐπόθει-.
-Λές να…..;
-Ἀ μπά.
– Κι ἄν ὄμως…..;- Εεεε τότεεεε!!!
Ὄμως δεν είσηκούσθη ἡ ἐνδόμυχος ἐπιθυμία αὐτῶν. Ὅτε ἐψάλλομεν «τήν χεῖραν σου την
ἀψαμένην.. » κι εἴχομεν ἐν τῷ νοΐ τόν Παπαδιαμάντην, ἐκινήθη τό πλοῖον, έβγῆκαν ὡς ἀλώπεκες οἱ
ἐπίσημοι έκ τῆς φωλέας αὐτῶν, ἀνέγνω ὁ ἀρχιερεύς τό εὐαγγέλιον, ἔψαλλε τό «ἐν Ἰορδάνῃ…» ἐβούτηξαν
οἱ κολυμβηταί, εἷς ἐκ τῶν νεωτέρων εὗρε πρῶτος τόν Σταυρόν, ἐτελείωσαν ὅλα καλῶς. Κι οἱ ἠμιεπίσημοι
ὑπεδέχθησαν τούς ἐπισήμους , ἀλλ’ ἦτο ἐμφανές ὅτι ἀναμέσον τῶν ὀδόντων των ἐψιθύρουν
– «τί κρῖμα..»

Βγήκαμε στη στεριά κι ο κόσμος μας επαινούσε και επικροτούσε με βλέμματα, χαμόγελα, την
αλάνθαστη γλώσσα του σώματος , την απόφαση μας να ψάλλουμε περιμένοντας το δύτη να ολοκληρώσει
την αποστολή του.
Μια κυρία ήρθε και με βρήκε και μου είπε τα πιο συγκινητικά λόγια που έχω ακούσει στη μακρά
ιεροψαλτική μου διακονία:
– «Μπράβο σας, ψάλτες! Όλοι έφυγαν κι εσείς μείνατε μες το κρύο μόνοι και συνεχίσατε να ψάλλετε
κρατώντας μας στο κλίμα της ημέρας. Είδατε; όλος ο κόσμος έμεινε και σας άκουγε με ευλάβεια. Μου
θυμίσατε την ορχήστρα του Τιτανικού που συνέχισε να παίζει και να εμψυχώνει τους πανικόβλητους
επιβάτες, ενώ το πλοίο βούλιαζε».
Ειλικρινά, δεν έχω ακούσει καλύτερο έπαινο.