Ύβρις

της Βιτάλια Ζίμμερ

Όσο και να σκάψουμε βαθιά στη γη, σε όλον τον πλανήτη, θα καταλήξουμε στο ίδιο συμπέρασμα. Όλοι οι λαοί από την προϊστορική εποχή, τότε που δεν υπήρχαν τόσο καλά διαμορφωμένες θρησκείες, είχαν ταφικά έθιμα. Έθαβαν τους νεκρούς μαζί με αντικείμενα. Ο νεκρός άνθρωπος δεν δύναται να απαντήσει στην προσβολή. Δεν δύναται να αμυνθεί ενός χτυπήματος. Ο νεκρός άνθρωπος δεν μπορεί να υπερασπιστεί τον εαυτό του. Κι όσο το σώμα του είναι νωπό, τόσο πιο πολύ μοιάζει με ζωντανό. Η μεγαλύτερη ύβρις διαχρονικά, ήταν και είναι η προσβολή του νεκρού.

Η πρώτη ομολογουμένως τρομακτική ύβρις που καταγράφηκε, ήταν αυτή του Αχιλλέα προς τον Έκτορα. Είναι προαναγγελθείσα εξαιτίας του θανάτου του Πάτροκλου. Είναι τόσο μεγάλο το μίσος για την απώλεια, απόρροια ενός πολέμου, που ο Αχιλλέας αγνοεί τα πάντα. Μας αναγκάζει να οδηγηθούμε στο συμπέρασμα ότι η απλή πολεμική εκδίκηση, είναι τελικά ένα έγκλημα πάθους. Ο θάνατος στον πόλεμο είναι η πιο πιθανή εκδοχή. Η ύβρις όμως, που ακολουθεί το θάνατο δεν συμβαίνει σχεδόν ποτέ. Σε όλη την ιστορία του ανθρώπινου είδους, υπήρξαν ανακωχές και προσωρινές παύσεις πυρών, για να φροντίσουν τους νεκρούς. Ακόμα και ο πόλεμος έχει κανόνες.

Ομήρου Ιλιάδα, ραψωδία Χ.

Ο Πάτροκλος ημιθανής τον παρακαλά και στη συνέχεια του υπόσχεται χρυσάφι και χαλκό. Προσπαθεί να δελεάσει τον Αχιλλέα. Το δέλεαρ του χρυσού, απορρίπτεται. Είναι το σημείο που οι ειδικοί, αναβαθμίζουν την εκδίκηση του πολέμου, σε εκδίκηση ερωτικού πάθους. Το ερωτικό πάθος εγκληματολογικά, είναι σπουδαιότερο κίνητρο από το οικονομικό.

και τώρα σε θανάτωσα· και θα σε σύρουν σκύλοι,
ενώ εκείνον οι Αχαιοί με μνήμα θα τιμήσουν
Και ο Έκτωρ του απάντησε με την ψυχήν στο στόμα:
«Αχ! την ζωήν σου να χαρείς και των γλυκών γονέων,
μη θέλεις βρώσιν των σκυλιών στες πρύμνες να μ’ αφήσεις·
δέξου από τον πατέρα μου και την σεπτήν μητέρα
λύτρα χρυσάφι και χαλκόν, και συ στα γονικά μου
οπίσω δος το σώμα μου, κι εμέ τον πεθαμένον

Ο Αχιλλέας συνεχίζει. Του περιγράφει την υπέρτατη ύβρη που θα πράξει, όταν ο Έκτορας ξεψυχήσει.  Ο Αχιλλέας θα του στερήσει τη νεκρική κλίνη “ποτέ δεν θα σε κλάψειη μάνα οπού σ’ εγέννησε, στην νεκρικήν σου κλίνην” ενώ τα αγρίμια δεν θα του αφήσουν ούτε ένα κόκκαλο “εσέ συγκόκαλον τ’ αγρίμια θα σπαράξουν”. Ο Έκτορας θα επικαλεστεί μάταια τα θεία και τους ηθικούς κανόνες. Στο σημείο αυτό, δεν υπάρχει πισωγύρισμα. Ο Αχιλλέας είναι τυφλωμένος. Θα προδιαγράψει και τον δικό του θάνατο που θα οφείλεται στην ισορροπία του σύμπαντος, αυτό που εμείς οι άνθρωποι ονομάζουμε «θεία δίκη». Είναι αδύνατον να μην πληρώσει με τη ζωή του την ύβρη. Είναι σαν να πούλησε την ψυχή του.

Τόσο να μ’ άφηνε η ψυχή κομμάτια να σου φάγω
ωμόν εγώ το σώμα σου, για όσα μόχεις κάμει,
όσο απ’ το στόμα των σκυλιών κανείς την κεφαλήν
σου δεν θα φυλάξει και αν εδώ ζυγοστατούσε δώρα
εικοσαπλάσια πάντοτε και να υποσχόνταν και άλλα·
και ο Δαρδανίδης Πρίαμος να πρόσφερε χρυσάφι
του σώματός σου εξαγοράν· ποτέ δεν θα σε κλάψει
η μάνα οπού σ’ εγέννησε, στην νεκρικήν σου κλίνην
αλλά εσέ συγκόκαλον τ’ αγρίμια θα σπαράξουν».
Και ξεψυχώντας του ‘λεγεν ο λοφοσείστης Έκτωρ.
«Το βλέπω από την όψιν σου, πως δεν θα σε μαλάξω
κι είναι η καρδιά σου σίδερο· μόνον στοχάσου τώρα,
μη εξ αφορμής μου οργή θεϊκή σε έβρει την ημέραν 
που έμπροσθεν των Σκαιών Πυλών ο Αλέξανδρος και ο Φοίβος

Στη συνέχεια ο Όμηρος περιγράφει με ανατριχιαστικό τρόπο την ύβρη. Οι λεπτομέρειες μας δημιουργούν αυτόματα αυτήν την ακατάλληλη εικόνα για παιδιά. Η 7η τέχνη ωχριά μπροστά στην έμμετρη περιγραφή του Ομήρου. Είναι το τρύπημα της λόγχης, πολύ πριν από αυτό του Χριστού, για να περάσει τα λουριά και να τον σύρει. Το κεφάλι του “κεφαλή, χαριτωμένη πρώτα”, περιγράφεται ως όμορφο. Ο Έκτορας ήταν όμορφος και τώρα σύρεται και σηκώνει σκόνη.

Εκτός από την ύβρη, υπάρχει και η προσβολή. Μία τεράστια προσβολή απέναντι στο λαό της Τροίας, “να την χαλάσουν άσχημα στην γην την πατρικήν του”. Η ύβρις λαμβάνει χώρα στην πατρική γη. Η πράξη αυτή δεν βαραίνει τον Αχιλλέα μόνο. Είναι υπεύθυνος και ο Ζευς που έδωσε την κεφαλή στον εχθρό. Είναι αυτό που λέμε εκλαϊκευμένα σήμερα “Αμαρτία από το Θεό”. Η μάνα του Έκτορα θα πετάξει τη μαντήλα της “και την λαμπρήν μαντίλαν της επέταξε η μητέρα”. Αυτή είναι μία πολύ σοβαρή μομφή κατά των θεών. Ασκεπής πλέον, γίνεται από γυναίκα άντρας. Θα δουν τα μαλλιά της όλοι και εκείνη δεν θα αισθανθεί ντροπή. Δεν φοβάται να πεθάνει τώρα εξαιτίας της μήνης των θεών, γιατί η ντροπή που ένιωσε από την ύβρη του Αχιλλέα, είναι μεγαλύτερη από την ντροπή της ασκεπούς κεφαλής.

Αυτά ΄πε κι έργ΄ απάνθρωπα στον Έκτορα εσοφίσθη·
των δυο ποδιών του ετρύπησε τα νεύρ΄ από τες φτέρνες
ως τ΄ αστραγάλι, και λουριά τους πέρασε από μέσα,
τον κρέμασε απ΄ την άμαξαν να σέρνει το κεφάλι,
σήκωσε τα λαμπρ΄ άρματα και ανέβη αυτός στ΄ αμάξι,
και τα πουλάρια εράβδισε που πρόθυμα επετάξαν.
Σκόνην εσήκωνε ο νεκρός, και τα μαλλιά απλωμένα
στο χώμα και όλ΄ η κεφαλή, χαριτωμένη πρώτα,
που τώρα ο Ζευς την έδωκεν εις των εχθρών τα χέρια
να την χαλάσουν άσχημα στην γην την πατρικήν του.
Και άμ είδ εκεί να σύρεται στο χώμα το παιδί της
έβαλε τα ξεφωνητά και ανέσπα τα μαλλιά της
και την λαμπρήν μαντίλαν της επέταξε η μητέρα·
μ΄ αυτήν και ο γέρος έκλαιε, και ολόγυρα εις την πόλιν
όλος οδύρετ’ ο λαός, φρικτά θρηνολογούσε.

Οι στίχοι κλείνουν με το θρήνο. Ο θρήνος δεν είναι μόνο για τον νεκρό. Ο θρήνος αφορά όλο το ανθρώπινο είδος. Ο θρήνος είναι για την ύβρη. Για τον ευτελισμό των ανθρώπινων αξιών που επιφέρει ο πόλεμος.

Οι νεκροί, χρήζουν μόνο σεβασμού. Ακόμα και των εχθρών.

ΥΣ1: το συγκριμένο κείμενο το έγραψα με αφορμή τα σοκαριστικά τροχαία δυστυχήματα, ειδικά αυτά με δίκυκλα που η ευθύνη βαραίνει αποκλειστικά τον αναβάτη. Είναι η τραγική στιγμή, που οι δύο ήρωες γίνονται ένα. Ο καβαλάρης της μηχανής, ατιμάζει την ψυχή του και διαπράττει ύβρη στον σώμα του… «Σκόνην εσήκωνε ο νεκρός, και τα μαλλιά απλωμένα στο χώμα και όλ΄ η κεφαλή, χαριτωμένη πρώτα…»

ΥΣ2: Ως γιατρός είμαι εξοικιωμένη με το θάνατο. Ένας ασθενής δεν τα καταφέρνει και κλείνει τα μάτια του. Οι μηχανές δίπλα του ουρλιάζουν. Συναγερμός στο προσωπικό. Τέλος… Όταν βλέπω τροχαία δυστυχήματα, ταράζομαι. Το φέρετρο πρέπει να είναι ανοικτό. Οχι κλειστό, για να κρύβει τη φρίκη, τη ντροπή και την ύβρη…
Σας ικετεύω
Βιτάλια